Um eignarhald á fjölmiðlum
Aðsent - 28.janúar 2004
Hér á eftir fer grein um eignarhald á fjölmiðlum eftir Baldur Arnarson, nema í fjölmiðlafræði í The University of
Queensland, ÁstralíuÍslenskur fjölmiðlamarkaður og ástralskur.
Um eignarhald á fjölmiðlum.
Eftir Baldur Arnarson, nema í fjölmiðlafræði í The University of
Queensland, Ástralíu.
Mikil umræða hefur farið fram undanfarið um hvort takmarka eigi eignaraðild á fjölmiðlum.
Því er ekki úr vegi að gera grein fyrir eignarhaldi ástralskra fjölmiðla, en þar í landi er hart deilt um hvort leyfa eigi enn frekari samþjöppun á fjölmiðlamarkaðnum.
Andstætt starfsbræðrum þeirra hér, er ástralska stjórnin fylgjandi rýmkun á reglum um eignarhald á fjölmiðlum, og ef ekki hefði verið fyrir hörð mótmæli stjórnarandstöðunnar í sumar, væru lög um eignarhald á áströlskum fjölmiðlum líklega töluvert rýmri en þau eru í dag.
Þá væri samþjöppunin á ástralska fjölmiðlamarkaðnum vafalaust orðinn enn meiri en hún er í dag, og er rétt að gera grein fyrir þeim takmörkunum sem þar eru á eignarhaldi fjölmiðla, en þær eru einkum tvíþættar.
Í fyrsta lagi er óheimilt að eiga og reka fleiri en eina tegund fjölmiðils á hverju markaðssvæði fyrir sig.
En fyrir vikið má sami aðili ekki reka dagblað, sjónvarps- og útvarpsstöð á sama markaðsvæði.
Þetta kemur glöggt fram í því að fyrirtæki tveggja aðila nánast skipta ástralska fjölmiðlamarkaðnum á milli sín.
Þannig ræður Rupert urdoch yfir blaðamarkaðnum en James Packer yfir sjónvarpsmarkaðnum, enda eru engar takmarkanir á fjölda fjölmiðla í eigu sama aðila séu þeir á annað borð ekki á sama markaðssvæði.
Til að gefa einhverja hugmynd um markaðshlutdeild þeirra hafa dagblöð í eigu fyrirtækis Rupert urdochs, News Ltd, um sjötíu prósent markaðshlutdeild í borgum en fyrirtæki Kerry Packers, PBL, rúman helmingshlut á sjónvarpsmarkaðnum á landsvísu, fyrir utan að drottna yfir tímaritamarkaðnum.
Er talið öruggt að fyrirtæki í þeirra eigu muni kaupa í keppinautum keppinauta sinna og að News Ltd muni í auknum mæli fara út í sjónvarpsrekstur.
Í öðru lagi eru ýmsar takmarkanir á erlendri fjárfestingu í áströlskum fjölmiðlum, og mega erlendir aðilar ekki eiga helmingshlut eða meira í áströlskum fjölmiðli.
Þessar takmarkanir vill stjórnin rýmka og skapa þannig skilyrði fyrir enn frekari samþjöppun.
Verður sama aðila þannig heimilt að eiga og reka tvær gerðir fjölmiðla á sama markaði, svo framarlega sem ritstjórnir þeirra eru aðskildar, en takmarkanir á erlendri fjárfestingu í fjölmiðlum afnumdar.
Megin röksemdir fyrir því að rýmka reglurnar eru að þannig verði fjölmiðlasamsteypum, sem hafa fyrir löngu hafið mun víðtækari rekstur en fyrr, gert kleift að ná fram nauðsynlegri hagræðingu.
Ennfremur á aukin fjárfesting að styrkja fjölmiðlamarkaðinn og gera hann alþjóðlegri.
Gagnrýni á þessar tillögur stjórnarinnar hefur ekki aðeins komið úr röðum stjórnarandstöðunnar, því að alþjóðasamtök blaðamanna (IFJ) hafa gagnrýnt tillögurnar og skorað á stjórnina að beita sér gegn frekari samþjöppun á ástralska fjölmiðlamarkaðnum.
En hvar liggur hættan?
Mýmörg dæmi má týna til sem sýna að eignarhald á fjölmiðlum hefur þegar haft neikvæð áhrif á ástralskan fjölmiðlamarkað.
Lítum á nokkur dæmi.
Í aðdraganda Íraksstríðsins, á liðnu ári, var greinilegt að dagblöð í eigu Rupert urdochs höfðu tekið ákvörðun um að styðja við innrás í Írak, þrátt fyrir að hvergi bólaði á gereyðingarvopnum í Írak.
En eins og kunnugt er fékk Ástralía vilyrði fyrir fríverslunarsamning við Bandaríkin að launum fyrir að styðja við og taka þátt í innrásinni.
Murdoch hikar þannig ekki við að styðja stjórnmálamenn, einkum ef þeir er tilbúnir til að rýmka starfsskilyrði fyrirtækja hans.
Menningarlega hafa urdoch og Pakcer mjög mikil áhrif með því að hampa afþreyingarefni í þeirra framleiðslu, á kostnað annars efnis.
Geta dagblöð urdochs þannig fjallað vinsamlega um kvikmyndir sem fyrirtækjasamsteypa hans hefur beina hagsmuni af að gangi vel.
Þá hefur alríkisþingmaðurinn Peter Andren, sem er fyrrum sjónvarpsfréttamaður í ydney, sagt að Packer hafi áhrif á fréttaflutning fréttastofa sinna.
Ennfremur eru fjölmiðlar urdochs og Packers þekktir fyrir allt annað en menningarlegan metnað og vandaða rannsóknarblaðamennsku, sem er nú mikið til á herðum tveggja ríkisrekinna sjónvarpsstöðva (ABC,SBS) og nokkurra útvarpsstöðva.
Með tilkomu risa á íslenskum fjölmiðlamarkaði má segja að skapast hafi skilyrði fyrir samskonar misnotkun á fjölmiðlum og vart hefur í Ástralíu.
Getur hann í krafti stöðu sinnar ráðið geysilega miklu um neyslumynstur Íslendinga, tísku o.fl. í gegnum ítök sín á fjölmiðlamarkaðnum.
Miðað við reynslu Ástrala og annarra þjóða af fjölmiðlakóngum er ólíklegt að annað verði upp á teningnum hér, enda þarf heldur en ekki sterk bein til að standast slíkar freistingar
Queensland, ÁstralíuÍslenskur fjölmiðlamarkaður og ástralskur.
Um eignarhald á fjölmiðlum.
Eftir Baldur Arnarson, nema í fjölmiðlafræði í The University of
Queensland, Ástralíu.
Mikil umræða hefur farið fram undanfarið um hvort takmarka eigi eignaraðild á fjölmiðlum.
Því er ekki úr vegi að gera grein fyrir eignarhaldi ástralskra fjölmiðla, en þar í landi er hart deilt um hvort leyfa eigi enn frekari samþjöppun á fjölmiðlamarkaðnum.
Andstætt starfsbræðrum þeirra hér, er ástralska stjórnin fylgjandi rýmkun á reglum um eignarhald á fjölmiðlum, og ef ekki hefði verið fyrir hörð mótmæli stjórnarandstöðunnar í sumar, væru lög um eignarhald á áströlskum fjölmiðlum líklega töluvert rýmri en þau eru í dag.
Þá væri samþjöppunin á ástralska fjölmiðlamarkaðnum vafalaust orðinn enn meiri en hún er í dag, og er rétt að gera grein fyrir þeim takmörkunum sem þar eru á eignarhaldi fjölmiðla, en þær eru einkum tvíþættar.
Í fyrsta lagi er óheimilt að eiga og reka fleiri en eina tegund fjölmiðils á hverju markaðssvæði fyrir sig.
En fyrir vikið má sami aðili ekki reka dagblað, sjónvarps- og útvarpsstöð á sama markaðsvæði.
Þetta kemur glöggt fram í því að fyrirtæki tveggja aðila nánast skipta ástralska fjölmiðlamarkaðnum á milli sín.
Þannig ræður Rupert urdoch yfir blaðamarkaðnum en James Packer yfir sjónvarpsmarkaðnum, enda eru engar takmarkanir á fjölda fjölmiðla í eigu sama aðila séu þeir á annað borð ekki á sama markaðssvæði.
Til að gefa einhverja hugmynd um markaðshlutdeild þeirra hafa dagblöð í eigu fyrirtækis Rupert urdochs, News Ltd, um sjötíu prósent markaðshlutdeild í borgum en fyrirtæki Kerry Packers, PBL, rúman helmingshlut á sjónvarpsmarkaðnum á landsvísu, fyrir utan að drottna yfir tímaritamarkaðnum.
Er talið öruggt að fyrirtæki í þeirra eigu muni kaupa í keppinautum keppinauta sinna og að News Ltd muni í auknum mæli fara út í sjónvarpsrekstur.
Í öðru lagi eru ýmsar takmarkanir á erlendri fjárfestingu í áströlskum fjölmiðlum, og mega erlendir aðilar ekki eiga helmingshlut eða meira í áströlskum fjölmiðli.
Þessar takmarkanir vill stjórnin rýmka og skapa þannig skilyrði fyrir enn frekari samþjöppun.
Verður sama aðila þannig heimilt að eiga og reka tvær gerðir fjölmiðla á sama markaði, svo framarlega sem ritstjórnir þeirra eru aðskildar, en takmarkanir á erlendri fjárfestingu í fjölmiðlum afnumdar.
Megin röksemdir fyrir því að rýmka reglurnar eru að þannig verði fjölmiðlasamsteypum, sem hafa fyrir löngu hafið mun víðtækari rekstur en fyrr, gert kleift að ná fram nauðsynlegri hagræðingu.
Ennfremur á aukin fjárfesting að styrkja fjölmiðlamarkaðinn og gera hann alþjóðlegri.
Gagnrýni á þessar tillögur stjórnarinnar hefur ekki aðeins komið úr röðum stjórnarandstöðunnar, því að alþjóðasamtök blaðamanna (IFJ) hafa gagnrýnt tillögurnar og skorað á stjórnina að beita sér gegn frekari samþjöppun á ástralska fjölmiðlamarkaðnum.
En hvar liggur hættan?
Mýmörg dæmi má týna til sem sýna að eignarhald á fjölmiðlum hefur þegar haft neikvæð áhrif á ástralskan fjölmiðlamarkað.
Lítum á nokkur dæmi.
Í aðdraganda Íraksstríðsins, á liðnu ári, var greinilegt að dagblöð í eigu Rupert urdochs höfðu tekið ákvörðun um að styðja við innrás í Írak, þrátt fyrir að hvergi bólaði á gereyðingarvopnum í Írak.
En eins og kunnugt er fékk Ástralía vilyrði fyrir fríverslunarsamning við Bandaríkin að launum fyrir að styðja við og taka þátt í innrásinni.
Murdoch hikar þannig ekki við að styðja stjórnmálamenn, einkum ef þeir er tilbúnir til að rýmka starfsskilyrði fyrirtækja hans.
Menningarlega hafa urdoch og Pakcer mjög mikil áhrif með því að hampa afþreyingarefni í þeirra framleiðslu, á kostnað annars efnis.
Geta dagblöð urdochs þannig fjallað vinsamlega um kvikmyndir sem fyrirtækjasamsteypa hans hefur beina hagsmuni af að gangi vel.
Þá hefur alríkisþingmaðurinn Peter Andren, sem er fyrrum sjónvarpsfréttamaður í ydney, sagt að Packer hafi áhrif á fréttaflutning fréttastofa sinna.
Ennfremur eru fjölmiðlar urdochs og Packers þekktir fyrir allt annað en menningarlegan metnað og vandaða rannsóknarblaðamennsku, sem er nú mikið til á herðum tveggja ríkisrekinna sjónvarpsstöðva (ABC,SBS) og nokkurra útvarpsstöðva.
Með tilkomu risa á íslenskum fjölmiðlamarkaði má segja að skapast hafi skilyrði fyrir samskonar misnotkun á fjölmiðlum og vart hefur í Ástralíu.
Getur hann í krafti stöðu sinnar ráðið geysilega miklu um neyslumynstur Íslendinga, tísku o.fl. í gegnum ítök sín á fjölmiðlamarkaðnum.
Miðað við reynslu Ástrala og annarra þjóða af fjölmiðlakóngum er ólíklegt að annað verði upp á teningnum hér, enda þarf heldur en ekki sterk bein til að standast slíkar freistingar
