Ámælisverð vinnubrögð kærunefndar jafnréttismála
Ámælisverð vinnubrögð kærunefndar jafnréttismála
Kærunefnd jafnréttismála hafnaði í ágúst s.l. kæru á hendur Ríkisútvarpinu á þeim forsendum að ekki væri um kynjamun við ráðningu að ræða þar sem hlutfall kynja hjá stofnuninni væri í góðu lagi. Til að fá þá niðurstöðu samþykkir nefndin vinnubrögð Ríkisútvarpsins sem leggur í rökstuðningi sínum saman fjölda fréttamanna og dagskrárgerðamanna hjá stofnuninni. Gerólíkar kröfur eru gerðar innan stofnunarinnar til þessara tveggja starfa og verður því að telja samþykki kærunefndar á þessum röksemdum ámælisverðar. Þá er ljóst af afgreiðslu þessa máls að kærunefndin sinnir ekki rannsóknarskyldu sinni á þann hátt sem henni ber og skal það nú rakið nánar.
Hinn 29. júní 2003 auglýsti Ríkisútvarpið starf dagskrárgerðar- og fréttamanns við væðisútvarp uðurlands laust til umsóknar. Í auglýsingunni kom fram að leitað væri eftir hugmyndaríkum starfsmanni með góða hæfileika til fréttaöflunar og tæknivinnu fyrir útvarp. Gerðar voru þær hæfniskröfur að umsækjendur hefðu háskólapróf eða umtalsverða reynslu í frétta- og blaðamennsku, góða rödd og gott vald á íslensku máli. Umsækjendur gengust undir hæfnismat hjá framkvæmdastjóra og dagskrárstjóra Ríkisútvarpsins og niðurstöður þeirra voru þær að sá sem ráðinn var í starfið, karlmaður, hlaut stigafjöldann 6 plús en Þóra Þórarinsdóttir, útvarpsmaður, stigafjöldann 5 plús. Þóra og hinn ráðni voru jöfn að stigum í fjórum matsþáttum, menntun, reynslu í útvarpi, reynslu í fréttum og fréttamannapróf, en sá sem ráðinn var fékk hins vegar hærri einkunn fyrir matsþáttinn tæknivinnu. Á yfirborðinu leit málið slétt og fellt út en þegar farið var í saumana á því kom önnur mynd fram.
Í áliti kærunefndar er talið að jafnræði sé milli kynjanna hjá Ríkisútvarpinu hvað stöðuna snerti og lagði nefndin þá til grundvallar öll störf dagskrárgerðar og fréttamanna hjá útvarpinu en takmarkaði sig ekki við kynjahlutföll í svæðisstöðvum RÚV, hið auglýsta starf.
Á svæðisstöðvum starfa 12 frétta- og dagskrárgerðarmenn, átta karlar og fjórar konur. Fréttamenn í Reykjavík eru þrettán karlar og átta konur. Ef fjöldi þessara starfsmanna er lagður saman verða hlutföllin 21 karl á móti 12 konum. Ríkisútvarpið kýs hins vegar að telja einnig með starfsmenn sem eingöngu sinna dagskrárgerð, til að rétta hlut sinn, en hlutfall kynja í dagskrárgerð eru tíu karlar á móti fimmtán konum. Það verður hins vegar að teljast óforsvaranlegt að telja dagskrárgerðarmenn og fréttamenn saman þar sem kröfur sem gerðar eru til þessara tveggja starfa eru gjörólíkar. Frétta- og dagskrárgerðarmenn svæðisútvarpa þurfa til dæmis allir að gangast undir sérstakt fréttamannapróf sem dagskrárgerðarmenn þurfa ekki að taka. Gerðar eru auknar kröfur til dagskrárgerðar- og fréttamanna á svæðisstöðvum en til almennra dagskrárgerðamanna, þeir þurfa allir bæði að geta sinnt fréttaöflun og dagskrárgerð á meðan að dagskrárgerðarmenn þurfa ekki að kunna skil á fréttaöflun eða fréttaflutningi. álinu til stuðnings má benda á að dagskrárgerðar- og fréttamenn svæðisstöðva fá aðild að félagi fréttamanna hjá Ríkisútvarpinu en dagskrárgerðamenn ekki.
Kærunefnd jafnréttismála áleit að hæfni umræddra tveggja aðila væri ámóta. Ennfremur að við þessar aðstæður hvíldi það ekki á öðrum en kæranda að leiða líkur að því að bein eða óbein mismunun á grundvelli kynferðis umsækjanda hafi ráðið því hver var ráðinn í stöðuna. Að áliti kærunefndarinnar höfðu ekki verið leiddar líkur að slíkri mismunun og að Ríkisútvarpið hefði ekki brotið gegn ákvæðum jafnréttislaga.
Ekki er allt sem sýnist.
Kærandi gerði margvíslegar athugasemdir við hæfnismat Ríkisútvarpsins, einkum um mismunandi reynslu aðila og það ofurvægi sem hæfnisnefndin lagði á tölvuþekkingu í stað tæknivinnu fyrir útvarp. Kærandi hafði gegnt starfi sem frétta- og dagskrárgerðarmaður í verktöku í tæp sex ár, þar af í átta mánuði við svæðisútvarp og unnið alla þá tæknivinnu sem áskilin er allan þann tíma án nokkurra vandkvæða. Auk þess hafði hún unnið um ríflega tveggja ára skeið hjá unnlenska fréttablaðinu. Hinn ráðni hafði eins árs reynslu sem ritstjóri uðurlands, fjáröflunarblaðs jálfstæðisflokksins á uðurlandi, sem kemur út einu sinni á ári oft í tengslum við Alþingis- og sveitarstjórnarkosningar, hlutastörf við héraðsfréttablað með námi, reynslu í vinnu við sölu og markaðsmál og í öðrum störfum sem ekki verður jafnað saman við störf kæranda og langrar reynslu sem frétta- og dagskrárgerðarmanns í hljóðvarpi. Kærunefnd jafnréttismála taldi hins vegar yfirsýn hins ráðna og skilning á tölvum og hugbúnaði meiri en kæranda og því henni í óhag. Ríkisútvarpið hafði við hæfnispróf lagt mun meira upp úr þessum þætti málsins en auglýsing um starfið gaf til kynna og gildandi venjur. Kærandi hefur jafn góða hæfileika til tæknivinnu sem til starfsins hefur verið áskilin og almennt gerist um starfandi frétta- og dagskrárgerðarmenn hjá Ríkisútvarpinu og umtalsverða reynslu af tæknivinnu fyrir hljóðvarp fram yfir ráðinn umsækjanda. Auk þess hafði hún langa reynslu af tölvum og hugbúnaði í öðrum störfum. Dagskrárgerðar- og fréttamenn svæðisstöðva hafa til þessa þurft að kunna skil á tæknivinnu, það er að nota tölvur við vinnu sína, en alls ekki á hugbúnaðargerð, uppsetningu tölva og tölvukerfa, heimasíðugerð, viðgerðum og þar fram eftir götunum. eð því að samþykkja eftir á tilkomnar áherslur Ríkisútvarpsins á tölvuþekkingu og aukið vægi auglýstra hæfileika til tæknivinnu og raun varð taldi kærunefnd jafnréttismála aðila jafnhæfa þegar lagðir voru saman þeir kostir sem áskildir voru í auglýsingu um starfið.
Það er og gagnrýnt að kærunefndin varð ekki við tilmælum kæranda um að afla nánari upplýsinga um fullyrðingar í umsókn hins ráðna um starfið, það er um starfsreynslu og tölvu- og hugbúnaðarþekkingu og leit framhjá starfsreynslu kæranda á því sviði. Kærunefndin vanrækti rannsóknarskyldu sína og lagði, gagnstætt henni, sönnunarbyrði á kæranda sem henni var ómögulegt að uppfylla. Hún hafði ekki aðgang að gögnum varðandi hinn ráðna.
Eftir svonefnt hæfnismat blasti við að vilji Ríkisútvarpsins stóð fyrirfram til að ganga fram hjá kæranda. at Ríkisútvarpsins á starfsreynslu aðila segir allt sem segja þarf. Þar var sex ára starf kæranda við útvarp lagt að jöfnu við tilfallandi störf hins ráðna við fréttamennsku á blöðum og afar litla útvarpsreynslu.
Kærandi hafði allt til að bera til að gegna umræddu starfi og var hvött til að sækja um það af aðilum sem gjörþekkja til útvarpsreksturs. Það verður því ekki hjá því komist að ætla að pólitískur vilji virðist hafa staðið til annars umsækjandans og honum því hampað, hæfileikar hans miklaðir og umsókn hans meðhöndluð gagnrýnislaust. Á sama tíma var kæranda ekki gefinn kostur á að leggja fram upplýsingar um hæfni á þeim sviðum sem eftir á voru látin ráða úrslitum.
inna má á að Ríkisútvarpið treysti sér ekki til að ráða Helgu ölu Helgadóttur, útvarpskonu, síðastliðið vor til afleysinga á fréttastofu vegna tengsla hennar við kosningabaráttu instri hreyfingarinnar græns framboðs vorið 2003. Á sama tíma leggur Ríkisútvarpið allt kapp á að koma umsækjanda, sem hafði verið í stjórn ambands ungra sjálfstæðismanna, formaður utanríkisnefndar og ritstjóri og varaformaður Lýðræðissinnaðra æskulýðssamtaka í Evrópu, ritstjóri kosningablaðs jálfstæðismanna á uðurlandi og kosningastjóri, að í starf dagskrárgerðar- og fréttamanns við væðisútvarp uðurlands.
“Auðvitað er sjálfsagt að konur gegni embættum á við karlmenn og kvenréttindastaglið sé óþarft, en reyndin er sú að eftir því sem samþykkið vex um rétt kvenna verður óréttlætið lúmskara.”
Þessi tilvitnun í nýlega grein Guðbergs Bergssonar, rithöfundar, í Fréttablaðinu, segir í raun allt sem segja þarf um framferði Ríkisútvarpsins í málinu. Ríkisútvarpinu tókst að villa um fyrir kærunefnd jafnréttismála þrátt fyrir að athygli hennar væri vakin á staðreyndum málsins.
Þóra Þórarinsdóttir, ritstjóri Gluggans,
Atli Gíslason, hæstaréttarlögmaður.
