Ágrip af sögu ríkisrekinna fjölmiðla í Ástralíu
Aðsent - 17.febrúar 2004
Baldur Arnarson, fjölmiðlafræðinemi í Ástralíu, stiklar hér á stóru í sögu BS, eins fjölþjóðlegasta ríkisfjölmiðils í heimi, en í greinarlok má finna umfjöllun um ástralskan fjölmiðlamarkað í dag.SBS Radio - Kynningarátak verður að fjölþjóðlegustu útvarps-stöð í heimi
Það grunaði líklega engan, þegar tvær litlar útvarpsstöðvar fóru í loftið samtímis, í elbourne og ydney, með kynningarátak fyrir nýjung í heilbrigðisþjónustu, sjúkratryggingakerfið edibank (nú edicare), árið 1975, að þær ættu eftir að verða vísir að einum mikilvægasta fjölmiðli í Ástralíu. töðvarnar voru ríkisreknar, og fjármagnið af skornum skammti, en ríkur áhugi á að ná til sem flestra þjóðfélagshópa, enda útvarpað á sjö tungumálum annars vegar og átta tungumálum hins vegar. Þessi nýbreytni, að hanna ríkisfjölmiðil með það að megin markmiði að höfða til nýbúa, má rekja til afnáms kynþáttastefnu í innflytjendamálum frá 1901, White Australia Policy, upp úr 1960, en afnám hennar hafði fljótt mikil áhrif og voru innflytjendur aðrir en hvítir orðnir u.þ.b. 10.000 á ári í lok sjöunda áratugarins. eðal annars í ljósi árangurs af kynningarátakinu fyrir edibank, var árið 1978 BS Radio stofnað sem hluti af nýjum BS (Special Broadcasting ervice) ríkis-reknum ljósvakafjölmiðli, og útvarpaði BS Radio vikulega 42 klukkustundum af efni á átta tungumálum. Dæmi um velgengni þessarar tilraunar er að nú mælist BS Radio iðulega sem helsta uppspretta frétta á erlendum málum hjá hópum sem hafa annað móðurmál en ensku, en t.d. er elbourne, ef frá er talin Aþena, stærsta borg grískættaðs fólks í heimi. Lengd útvarpsþátta á einstaka málum fer eftir fjölda mögulegra hlustenda og hefur útvarpsefni um/frá fámennum löndum, með móðurmál á valdi fárra, lítið vægi í dagskrá BS og getur lengd þeirra farið allt niður í um klukkustund á viku. Í dag útvarpar BS á 68 tungumálum sem gerir hana að fjölþjóðlegustu útvarpsstöð í heimi.
SBS Television – jónvarp á 60 tungumálum
SBS Telvision hóf göngu sína sama ár og BS Radio og er óhætt að segja að sú tilraun hafi einnig gengið vel, en um 40 prósent áströlsku þjóðarinnar, um átta milljónir manna, horfa á BS í viku hverri. jónvarpsefni stöðvarinnar er með mesta menningarbrag og fjölbreytnin gríðarleg, enda sent út efni á um 60 tungumálum. Helmingurinn af efninu er á öðrum tungumálum en ensku og til að tengja saman menningarheima er allt efni textað. Það er því óhætt að segja að sjónvarpsstöðin sé tákn hinnar “nýju Ástralíu,” þjóðfélags þar sem á þriðja hundrað þjóðarbrot koma saman og mynda afar fjölþjóðlegt samfélag. Líklega getur engin sjónvarpsstöð í heiminum státað af jafn fjölþjóðlegri dagskrá og hefur BS aðgang að yfir 400 framleiðendum sjónvarpsefnis víðsvegar að úr heiminum. En fréttir eru sagðar á 17 tungumálum, frá fréttastofum í 18 löndum. Ekkert virðist fara framhjá fréttahaukum þessarar stöðvar: skömmu eftir jafnteflisleik Íslands og Þýskalands á Laugardalsvelli í haust birti sjónvarpsstöðin viðtal við Arnór Guðjohnsen, sem tekið var í Hljómskálagarðinum. Þessi fjölbreytni nær einnig til kvikmynda og eru íslenskar kvikmyndir nú ágætlega þekktar í helstu borgum Ástralíu, ekki síst eftir sýningar BS á 101 Reykjavík og Á Köldum Klaka. Þetta sannaðist þegar Hafið og Nói albínói voru sýndar við góða aðsókn á kvikmyndahátíðum s.l. sumar, m.a. í elbourne, ydney og Brisbane. öktu þær mikla athygli kvikmyndahúsagesta.
SBS í náinni framtíð – Ný alþjóðleg kvikmyndastöð og stafrænt sjónvarp
SBS samstæðan, sem annars útvarpar og sjónvarpar endurgjalds-laust, á nú stóran hlut í The World ovie Channel sjónvarpsstöðinni, þar sem greitt er fyrir áhorf á hverja kvikmynd, “pay per view”. En stöðin hefur þann metnað að sýna nýjar listrænar kvikmyndir í bland við eldri klassískar myndir. Árlega bætast 300 nýir titlar í kvikmyndasafn stöðvarinnar, sem hefur aðgang að 4000 kvikmyndum úr kvikmynda-banka BS Television, og dagskráin því afar fjölbreytileg. Að auki hefur BS, líkt og ABC, fylgst vel með þróun stafrænnar sjónvarpstækni og ná tvær stafrænar sjónvarpsstöðvar á vegum BS nú til 75 prósent þjóð-arinnar. Hér er annars vegar um að ræða The World News Channel, sem er með fréttir á fjölmörgum tungumálum, og hins vegar BS Essential, sem er öðrum þræði afþreyingarstöð. Þá rekur BS fjölþjóðlega vefsíðu, BS Online, þar sem hlusta má á fréttir á yfir 50 tungumálum. Að lokum er innan BS deild sem hefur það að megin markmiði að efla og styðja við innlenda framleiðslu sjónvarpsefnis, ekki ósvipað ABC, og er stöðin m.a. leiðandi í heimildarmyndum um líf og viðhorf afkomenda ástralskra frumbyggja, en kjör þeirra eru oft hörð og dapurleg.
Ástralskur blaða og tímaritamarkaður í dag
Tveir aðilar hafa ríkjandi stöðu á áströlskum dagblaðamarkaði í dag, News Ltd, sem er í eigu Rupert urdochs, og Fairfax Group, sem er í dreifðri eignaraðild. Ef litið er á upplagstölur frá árinu 2000 kemur þetta glöggt fram en þar raða dablöð í eigu urdochs sér á sex af tíu efstu sætunum. Í efsta sæti er Herald un (News Ltd) með um 550 þúsund eintök frá mánudegi til föstudags, en í öðru sæti Daily Telegraph með um 427.000 eintök, einnig gefið út af News Ltd. Í þriðja sæti er svo ydney orning Herald (Fairfax Group) með 260 þúsund eintök. amtals var upplag sex stærstu blaða urdochs um 1600 þúsund eintök að meðaltali hvern virkan dag, samanborið við 556 þúsund eintök hjá Fairfax Group. En heildar upplag tólf stærstu blaðanna í Ástralíu, þ.e borgardagblaða, sem eru 10, og landsblaðanna tveggja, The Australian og The Australian Financial Review, frá mánudegi til föstudags, er um 2.3 – 2.4 milljón eintök á viku. Upplag sunnudagsblaða er hærra, 3.4 milljónir og er ydney unday Telegraph (News Ltd) stærst með um 700 þúsund eintök. Eignarhald á dagblöðum hefur breyst mjög mikið á tuttugustu öld og hefur eigendum fækkað mjög. Þannig voru eigendur 26 stórblaða Ástralíu 21 árið 1920, en í dag eiga þrír aðilar þau 14 stórblöð sem eftir standa. Þessi fákeppni á blaðamarkaðnum á vitanlega sér gagnrýnendur sem segja að þetta bjóði hættunni heim og eru dæmin víða: sunnudagsblöðum hefur fækkað og samkeppni sums staðar jafnvel ekki lengur fyrir hendi. Í Brisbane er The Courier-Mail (News Ltd) eina dagblaðið sem er gefið út í borginni, ef frá eru talin minnháttar vikublöð sem hafa afar fáa blaðamenn. The Australian (News Ltd) er næst mest áberandi blaðið í Brisbane, og eru t.d. ydney orning Herald og The Age ekki fáanleg alls staðar í borginni þar sem þau ættu að vera, fyrir utan að vera dýrari. Að auki hefur urdoch og News Ltd gengið skrefinu lengra í að útrýma samkeppni, með kynningum á blöðum sínum á háskólasvæðum í Brisbane, þar sem fleiri eru við nám en búa í Reykjavík, með því að bjóða annaráskrift á The Courier-Mail fyrir tvo dollara, um 100 krónur. En fyrir vikið hefur sala á The Age og öðrum samkeppnisblöðum hrunið. Þannig kunna urdoch og hans menn að hækka upplagstölur, þótt rúmum helmingi blaðanna sé hent, mörgum tonnum á viku.
Meira um dagblaðamarkaðinn - Breytir inngrip urdoch valda-hlutföllum á tímaritamarkaði?
Samtals eru helstu dagblöð Ástralíu, þ.e. þau sem eru ætluð stórborgum, úthverfum, smáborgum og dreifbýli, um 70. Þá eru að auki um 470 minni úthverfa og dreifbýlis dagblöð, sem einkum þjóna þeim fjórðungi þjóðarinnar sem ekki býr í tíu stærstu borgunum. ið þetta má bæta að Ástralir, sem eru rétt rúmlega tuttugu milljónir, verja um fjórum tímum á viku í lestur dagblaða, sem er aðeins tæpur fimmtungur af meðal sjónvarpsáhorfi. Tímaritamarkaðnum í Ástralíu er einnig skipt milli fárra aðila og er ACP, dótturfyrirtæki PBL, sem er að stórum hluta í eigu Kerry Packer, langstærsti aðilinn, með 13 af 30 stærstu tímaritunum og 48.5 prósent markaðshlutdeild. Næst kemur Pacific Publications (PP), sem er hluti af even samstæðunni, undir stjórn Kerry tokes, en það hefur síðustu árin verið næst stærsti aðilinn með 12 tímarit og 21.5 prósent markaðshlutdeild. En þessi markaðshlutdeild PP er að öllum líkindum að fara að aukast með sölu urdoch og News Ltd á þremur tímaritum til even samstæðunnar, en þetta á þó allt eftir að skýrast með vorinu. Ástralir eru ofarlega á blaði þegar kemur að blaða og tímaritaútgáfu, enda eru rúmlega 540 dagblöð og um 750 tímarit skráð hjá útgefanda-samtökum. Og var heildarupplag tímarita um 328 milljón eintök árið 2000.
Einkareknar sjónvarpsstöðvar
Einkareknar sjónvarpsstöðvar komu snemma fram á sjónarsviðið á áströlskum sjónvarpsmarkaði, en frá upphafi hefur fjöldi þeirra verið breytilegur. Í dag eru þrjár einkareknar sjónvarpsstöðvar, Channel Nine, Channel even og Channel Ten í harðri samkeppni við ríkisreknu sjón-varpsstöðvarnar ABC og BS. En þar fyrir utan eru fjölmargar sjónvarps-stöðvar með minni markaðshlutdeild, einkum kapal- og gervihnatta stöðvar. insælasta stöðin, Channel Nine, er í eigu Kerry Packers, sem hefur ráðandi stöðu á tímaritamarkaði, og hefur Channel even, undir stjórn Kerry tokes, einnig tengsl við tímaritamarkaðinn, því tokes tekur stefnumótandi ákvarðanir fyrir tímaritadeild even samstæðunnar, Pacific Publications. Ólíkt hinum tveimur einkastöðvunum hefur Channel Ten ekki tekið þátt í að fjárfesta í “Pay Tv” og einbeita yfirmenn stöðvarinnar sér eingöngu að opinni markaðsvænni sjónvarpsdagskrá. aldamestu mennirnir á áströlskum fjölmiðlamarkaði, urdoch og Packer, eiga báðir í Foxtel, en Packer á að auki um þriðjungshlut í ky News. Næst stærsti dagblaðaútgefandinn í landinu, Fairfax Group, kemur ekki nálægt sjónvarpsrekstri, heldur einbeitir sér að rekstri dagblaða, tímarita og vefsíða. Ágætt dæmi um hve snemma einkareknu sjónvarpsstöðvarnar byrjuðu að hafa áhrif á ástralskan sjónvarpsmarkað er þegar Channel Ten braut blað í áströlsku sjónvarpi með klukkutíma löngum fréttatíma árið 1975, og voru þá einkareknu stöðvarnar komnar í harða samkeppni við ABC um fréttir í sjónvarpi. Fyrsta risaverkefnið sem ABC vann í samstarfi við sjálfstæðar sjónvarpsstöðvar, Channel even og Channel Nine, voru Ólympíuleikarnir í ontreal árið 1976, og þremur árum síðar, 1979, hóf áströlsk útgáfa 60 inutes göngu sína á Channel Nine og varð, eftir nokkra byrjunarörðugleika, fljótlega einn vinsælasti sjónvarpsþáttur landsins. Fjöldi ástralskra sjónvarpsstöðva náði hámarki í byrjun níunda áratugarins með 50 sjónvarpsstöðvum árið 1980. Næsti áratugur var hins vegar markaðnum nokkuð erfiður; hagræðingar var leitað og áratug síðar hafði þeim fækkað um sjö. Einkareknar sjónvarpsstöðvar sameinast gjarnan þegar kemur að stórum verkefnum og virðist það ferli fremur handahófskennt: samherjar um verkefni í dag eru í harðri samkeppni á morgun. Í dag eru 1.4 milljónir Ástrala skráðir fyrir áskriftarsjónvarpi og hefur 22 prósent þjóðarinnar aðgang að því.
Um skiptingu sjónvarpsmarkaðarins - óknarfæri ástralskra fjölmiðlamanna í Asíu
Í dag hafa íbúar Canberra, auk íbúa fimm ríkishöfuðborga, ydney, elbourne, Brisbane, Adelaide og Perth, aðgang að fimm innlendum sjónvarpsstöðvum með fréttaþáttum: ABC, BS, Channel Nine, Channel even og Channel Ten, fyrir utan alþjóðlegar fréttastofur á borð við BBC, CNN og ky News. Af einkareknu stöðvunum er Channel Nine stærst og með stærstu markaðshlutdeild á sjónvarpsmarkaðnum, en ríkisstöðvarnar eru með talsvert minni hlutdeild heldur en einkareknu stöðvarnar. Útvarpsmarkaðurinn er hins vegar mun flóknari en árið 2001 voru 511 útvarpsstöðvar á skrá hjá samtökum útvarpsmanna. Í þessu samhengi ber að hafa í huga að Ástralía er sjötíu sinnum stærri en Ísland og inn til landsins eru reknar útvarpsstöðvar af smáum hópum á afviknum stöðum, t.d. í þorpum afkomenda frumbyggja og í afar einangruðum námuvinnsluborgum. Löng reynsla Ástrala af rekstri ljósvakamiðla, sem er lengri en flestra Evrópulanda, er talin líkleg til að skapa landinu sóknarfæri í uppbygginu fjölmiðlakerfa í Asíu og er góð þekking í margmiðlun, og uppsetningu netfjölmiðla, þar á meðal lykilatriða. Þá eru markaðsrannsóknir fyrir ástralskan fjölmiðlamarkað einnig þróðaðri en gengur og gerist víðast hvar í Asíu, ef frá eru talin Japan og Hong Kong, m.a. þegar kemur að rannsóknum á neyslumynstri og viðhorfum til fjölmiðla eftir efnahag, menntun, þjóðfélagsstétt o.fl. líkar rannsóknir eru afar mikilvægar í Ástralíu, enda veltir auglýsingamarkaðurinn þar árlega rúmum 400 milljörðum króna. Þar af er velta auglýsinga á netinu orðin rúmir 10 milljarðar.
Á Ríkisútvarpið að fara út í verslunarekstur að hætti ABC?
Á Íslandi hefur fimmtánda grein gildandi útvarpslaga, frá 1985, sem varðar markmið og tilgang Ríkisútvarpsins, hliðstæðu í stefnu-mörkun ABC samstæðunnar. Þannig er báðum ríkifjölmiðlunum ætlað að veita fjölbreytta, vandaða og menningarlega dagskrá afþreyingar-, frétta- og fræðsluefnis. Þrátt fyrir ýmsa samhljóma er margt ólíkt í rekstri áströlsku og íslensku ríkisfjölmiðlanna. Í fyrsta lagi markaðssetur ABC efni sitt með rúmlega 40 sérverslunum vítt og breitt um Ástralíu, og yfirleitt í áberandi húsnæði, þar sem nálgast má tónlist, kvikmyndir, sjónvarpsþætti o.fl. sem ABC hefur framleitt. líkan verslunarrekstur mætti íslenski ríkifjölmiðillinn gjarnan taka sér til fyrirmyndar með því að bjóða efni til kaups úr gagnagrunni, ólíkt ABC sem selur aðeins valið efni, byggðum á sjónvarps- og útvarpsupptökum í gegnum tíðina. Hægur vandi ætti að vera að skapa rekstrargrundvöll fyrir slíkri verslun, staðsetta á góðum stað, þar sem fólk gæti gengið inn og keypt efni framleitt af Ríkisútvarpinu og Ríkissjónvarpinu síðustu áratugi. lík verslun myndi gagnast mörgum, einkum fræðimönnum og námsfólki, og auka áhuga ungs fólks á íslenskri sögu og menningu. Þannig er ekki erfitt að ímynda sér þvílík örvun það væri skólafólki að geta keypt ljóðaupplestra, útvarpsþætti og viðtöl við þjóðfræga Íslendinga í gegnum tíðina. yndi ekki Kjarval lifna við ef hægt væri að horfa á allt efni um málarann á DVD diski heima í stofu, og jafnvel skoða yfirlitssýningu á verkum hans í fartölvunni? Kostnaðinum við að koma upp slíkum grunni mætti halda niðri með sjálfboðavinnu áhugafólks og háskólamanna, sem myndu glaðir taka endurgjaldslaust þátt í að skapa slíkan menningarauka.
Höfundur er nemi í fjölmiðlafræðum og sagnfræði við University of Queensland, Ástralíu.
Það grunaði líklega engan, þegar tvær litlar útvarpsstöðvar fóru í loftið samtímis, í elbourne og ydney, með kynningarátak fyrir nýjung í heilbrigðisþjónustu, sjúkratryggingakerfið edibank (nú edicare), árið 1975, að þær ættu eftir að verða vísir að einum mikilvægasta fjölmiðli í Ástralíu. töðvarnar voru ríkisreknar, og fjármagnið af skornum skammti, en ríkur áhugi á að ná til sem flestra þjóðfélagshópa, enda útvarpað á sjö tungumálum annars vegar og átta tungumálum hins vegar. Þessi nýbreytni, að hanna ríkisfjölmiðil með það að megin markmiði að höfða til nýbúa, má rekja til afnáms kynþáttastefnu í innflytjendamálum frá 1901, White Australia Policy, upp úr 1960, en afnám hennar hafði fljótt mikil áhrif og voru innflytjendur aðrir en hvítir orðnir u.þ.b. 10.000 á ári í lok sjöunda áratugarins. eðal annars í ljósi árangurs af kynningarátakinu fyrir edibank, var árið 1978 BS Radio stofnað sem hluti af nýjum BS (Special Broadcasting ervice) ríkis-reknum ljósvakafjölmiðli, og útvarpaði BS Radio vikulega 42 klukkustundum af efni á átta tungumálum. Dæmi um velgengni þessarar tilraunar er að nú mælist BS Radio iðulega sem helsta uppspretta frétta á erlendum málum hjá hópum sem hafa annað móðurmál en ensku, en t.d. er elbourne, ef frá er talin Aþena, stærsta borg grískættaðs fólks í heimi. Lengd útvarpsþátta á einstaka málum fer eftir fjölda mögulegra hlustenda og hefur útvarpsefni um/frá fámennum löndum, með móðurmál á valdi fárra, lítið vægi í dagskrá BS og getur lengd þeirra farið allt niður í um klukkustund á viku. Í dag útvarpar BS á 68 tungumálum sem gerir hana að fjölþjóðlegustu útvarpsstöð í heimi.
SBS Television – jónvarp á 60 tungumálum
SBS Telvision hóf göngu sína sama ár og BS Radio og er óhætt að segja að sú tilraun hafi einnig gengið vel, en um 40 prósent áströlsku þjóðarinnar, um átta milljónir manna, horfa á BS í viku hverri. jónvarpsefni stöðvarinnar er með mesta menningarbrag og fjölbreytnin gríðarleg, enda sent út efni á um 60 tungumálum. Helmingurinn af efninu er á öðrum tungumálum en ensku og til að tengja saman menningarheima er allt efni textað. Það er því óhætt að segja að sjónvarpsstöðin sé tákn hinnar “nýju Ástralíu,” þjóðfélags þar sem á þriðja hundrað þjóðarbrot koma saman og mynda afar fjölþjóðlegt samfélag. Líklega getur engin sjónvarpsstöð í heiminum státað af jafn fjölþjóðlegri dagskrá og hefur BS aðgang að yfir 400 framleiðendum sjónvarpsefnis víðsvegar að úr heiminum. En fréttir eru sagðar á 17 tungumálum, frá fréttastofum í 18 löndum. Ekkert virðist fara framhjá fréttahaukum þessarar stöðvar: skömmu eftir jafnteflisleik Íslands og Þýskalands á Laugardalsvelli í haust birti sjónvarpsstöðin viðtal við Arnór Guðjohnsen, sem tekið var í Hljómskálagarðinum. Þessi fjölbreytni nær einnig til kvikmynda og eru íslenskar kvikmyndir nú ágætlega þekktar í helstu borgum Ástralíu, ekki síst eftir sýningar BS á 101 Reykjavík og Á Köldum Klaka. Þetta sannaðist þegar Hafið og Nói albínói voru sýndar við góða aðsókn á kvikmyndahátíðum s.l. sumar, m.a. í elbourne, ydney og Brisbane. öktu þær mikla athygli kvikmyndahúsagesta.
SBS í náinni framtíð – Ný alþjóðleg kvikmyndastöð og stafrænt sjónvarp
SBS samstæðan, sem annars útvarpar og sjónvarpar endurgjalds-laust, á nú stóran hlut í The World ovie Channel sjónvarpsstöðinni, þar sem greitt er fyrir áhorf á hverja kvikmynd, “pay per view”. En stöðin hefur þann metnað að sýna nýjar listrænar kvikmyndir í bland við eldri klassískar myndir. Árlega bætast 300 nýir titlar í kvikmyndasafn stöðvarinnar, sem hefur aðgang að 4000 kvikmyndum úr kvikmynda-banka BS Television, og dagskráin því afar fjölbreytileg. Að auki hefur BS, líkt og ABC, fylgst vel með þróun stafrænnar sjónvarpstækni og ná tvær stafrænar sjónvarpsstöðvar á vegum BS nú til 75 prósent þjóð-arinnar. Hér er annars vegar um að ræða The World News Channel, sem er með fréttir á fjölmörgum tungumálum, og hins vegar BS Essential, sem er öðrum þræði afþreyingarstöð. Þá rekur BS fjölþjóðlega vefsíðu, BS Online, þar sem hlusta má á fréttir á yfir 50 tungumálum. Að lokum er innan BS deild sem hefur það að megin markmiði að efla og styðja við innlenda framleiðslu sjónvarpsefnis, ekki ósvipað ABC, og er stöðin m.a. leiðandi í heimildarmyndum um líf og viðhorf afkomenda ástralskra frumbyggja, en kjör þeirra eru oft hörð og dapurleg.
Ástralskur blaða og tímaritamarkaður í dag
Tveir aðilar hafa ríkjandi stöðu á áströlskum dagblaðamarkaði í dag, News Ltd, sem er í eigu Rupert urdochs, og Fairfax Group, sem er í dreifðri eignaraðild. Ef litið er á upplagstölur frá árinu 2000 kemur þetta glöggt fram en þar raða dablöð í eigu urdochs sér á sex af tíu efstu sætunum. Í efsta sæti er Herald un (News Ltd) með um 550 þúsund eintök frá mánudegi til föstudags, en í öðru sæti Daily Telegraph með um 427.000 eintök, einnig gefið út af News Ltd. Í þriðja sæti er svo ydney orning Herald (Fairfax Group) með 260 þúsund eintök. amtals var upplag sex stærstu blaða urdochs um 1600 þúsund eintök að meðaltali hvern virkan dag, samanborið við 556 þúsund eintök hjá Fairfax Group. En heildar upplag tólf stærstu blaðanna í Ástralíu, þ.e borgardagblaða, sem eru 10, og landsblaðanna tveggja, The Australian og The Australian Financial Review, frá mánudegi til föstudags, er um 2.3 – 2.4 milljón eintök á viku. Upplag sunnudagsblaða er hærra, 3.4 milljónir og er ydney unday Telegraph (News Ltd) stærst með um 700 þúsund eintök. Eignarhald á dagblöðum hefur breyst mjög mikið á tuttugustu öld og hefur eigendum fækkað mjög. Þannig voru eigendur 26 stórblaða Ástralíu 21 árið 1920, en í dag eiga þrír aðilar þau 14 stórblöð sem eftir standa. Þessi fákeppni á blaðamarkaðnum á vitanlega sér gagnrýnendur sem segja að þetta bjóði hættunni heim og eru dæmin víða: sunnudagsblöðum hefur fækkað og samkeppni sums staðar jafnvel ekki lengur fyrir hendi. Í Brisbane er The Courier-Mail (News Ltd) eina dagblaðið sem er gefið út í borginni, ef frá eru talin minnháttar vikublöð sem hafa afar fáa blaðamenn. The Australian (News Ltd) er næst mest áberandi blaðið í Brisbane, og eru t.d. ydney orning Herald og The Age ekki fáanleg alls staðar í borginni þar sem þau ættu að vera, fyrir utan að vera dýrari. Að auki hefur urdoch og News Ltd gengið skrefinu lengra í að útrýma samkeppni, með kynningum á blöðum sínum á háskólasvæðum í Brisbane, þar sem fleiri eru við nám en búa í Reykjavík, með því að bjóða annaráskrift á The Courier-Mail fyrir tvo dollara, um 100 krónur. En fyrir vikið hefur sala á The Age og öðrum samkeppnisblöðum hrunið. Þannig kunna urdoch og hans menn að hækka upplagstölur, þótt rúmum helmingi blaðanna sé hent, mörgum tonnum á viku.
Meira um dagblaðamarkaðinn - Breytir inngrip urdoch valda-hlutföllum á tímaritamarkaði?
Samtals eru helstu dagblöð Ástralíu, þ.e. þau sem eru ætluð stórborgum, úthverfum, smáborgum og dreifbýli, um 70. Þá eru að auki um 470 minni úthverfa og dreifbýlis dagblöð, sem einkum þjóna þeim fjórðungi þjóðarinnar sem ekki býr í tíu stærstu borgunum. ið þetta má bæta að Ástralir, sem eru rétt rúmlega tuttugu milljónir, verja um fjórum tímum á viku í lestur dagblaða, sem er aðeins tæpur fimmtungur af meðal sjónvarpsáhorfi. Tímaritamarkaðnum í Ástralíu er einnig skipt milli fárra aðila og er ACP, dótturfyrirtæki PBL, sem er að stórum hluta í eigu Kerry Packer, langstærsti aðilinn, með 13 af 30 stærstu tímaritunum og 48.5 prósent markaðshlutdeild. Næst kemur Pacific Publications (PP), sem er hluti af even samstæðunni, undir stjórn Kerry tokes, en það hefur síðustu árin verið næst stærsti aðilinn með 12 tímarit og 21.5 prósent markaðshlutdeild. En þessi markaðshlutdeild PP er að öllum líkindum að fara að aukast með sölu urdoch og News Ltd á þremur tímaritum til even samstæðunnar, en þetta á þó allt eftir að skýrast með vorinu. Ástralir eru ofarlega á blaði þegar kemur að blaða og tímaritaútgáfu, enda eru rúmlega 540 dagblöð og um 750 tímarit skráð hjá útgefanda-samtökum. Og var heildarupplag tímarita um 328 milljón eintök árið 2000.
Einkareknar sjónvarpsstöðvar
Einkareknar sjónvarpsstöðvar komu snemma fram á sjónarsviðið á áströlskum sjónvarpsmarkaði, en frá upphafi hefur fjöldi þeirra verið breytilegur. Í dag eru þrjár einkareknar sjónvarpsstöðvar, Channel Nine, Channel even og Channel Ten í harðri samkeppni við ríkisreknu sjón-varpsstöðvarnar ABC og BS. En þar fyrir utan eru fjölmargar sjónvarps-stöðvar með minni markaðshlutdeild, einkum kapal- og gervihnatta stöðvar. insælasta stöðin, Channel Nine, er í eigu Kerry Packers, sem hefur ráðandi stöðu á tímaritamarkaði, og hefur Channel even, undir stjórn Kerry tokes, einnig tengsl við tímaritamarkaðinn, því tokes tekur stefnumótandi ákvarðanir fyrir tímaritadeild even samstæðunnar, Pacific Publications. Ólíkt hinum tveimur einkastöðvunum hefur Channel Ten ekki tekið þátt í að fjárfesta í “Pay Tv” og einbeita yfirmenn stöðvarinnar sér eingöngu að opinni markaðsvænni sjónvarpsdagskrá. aldamestu mennirnir á áströlskum fjölmiðlamarkaði, urdoch og Packer, eiga báðir í Foxtel, en Packer á að auki um þriðjungshlut í ky News. Næst stærsti dagblaðaútgefandinn í landinu, Fairfax Group, kemur ekki nálægt sjónvarpsrekstri, heldur einbeitir sér að rekstri dagblaða, tímarita og vefsíða. Ágætt dæmi um hve snemma einkareknu sjónvarpsstöðvarnar byrjuðu að hafa áhrif á ástralskan sjónvarpsmarkað er þegar Channel Ten braut blað í áströlsku sjónvarpi með klukkutíma löngum fréttatíma árið 1975, og voru þá einkareknu stöðvarnar komnar í harða samkeppni við ABC um fréttir í sjónvarpi. Fyrsta risaverkefnið sem ABC vann í samstarfi við sjálfstæðar sjónvarpsstöðvar, Channel even og Channel Nine, voru Ólympíuleikarnir í ontreal árið 1976, og þremur árum síðar, 1979, hóf áströlsk útgáfa 60 inutes göngu sína á Channel Nine og varð, eftir nokkra byrjunarörðugleika, fljótlega einn vinsælasti sjónvarpsþáttur landsins. Fjöldi ástralskra sjónvarpsstöðva náði hámarki í byrjun níunda áratugarins með 50 sjónvarpsstöðvum árið 1980. Næsti áratugur var hins vegar markaðnum nokkuð erfiður; hagræðingar var leitað og áratug síðar hafði þeim fækkað um sjö. Einkareknar sjónvarpsstöðvar sameinast gjarnan þegar kemur að stórum verkefnum og virðist það ferli fremur handahófskennt: samherjar um verkefni í dag eru í harðri samkeppni á morgun. Í dag eru 1.4 milljónir Ástrala skráðir fyrir áskriftarsjónvarpi og hefur 22 prósent þjóðarinnar aðgang að því.
Um skiptingu sjónvarpsmarkaðarins - óknarfæri ástralskra fjölmiðlamanna í Asíu
Í dag hafa íbúar Canberra, auk íbúa fimm ríkishöfuðborga, ydney, elbourne, Brisbane, Adelaide og Perth, aðgang að fimm innlendum sjónvarpsstöðvum með fréttaþáttum: ABC, BS, Channel Nine, Channel even og Channel Ten, fyrir utan alþjóðlegar fréttastofur á borð við BBC, CNN og ky News. Af einkareknu stöðvunum er Channel Nine stærst og með stærstu markaðshlutdeild á sjónvarpsmarkaðnum, en ríkisstöðvarnar eru með talsvert minni hlutdeild heldur en einkareknu stöðvarnar. Útvarpsmarkaðurinn er hins vegar mun flóknari en árið 2001 voru 511 útvarpsstöðvar á skrá hjá samtökum útvarpsmanna. Í þessu samhengi ber að hafa í huga að Ástralía er sjötíu sinnum stærri en Ísland og inn til landsins eru reknar útvarpsstöðvar af smáum hópum á afviknum stöðum, t.d. í þorpum afkomenda frumbyggja og í afar einangruðum námuvinnsluborgum. Löng reynsla Ástrala af rekstri ljósvakamiðla, sem er lengri en flestra Evrópulanda, er talin líkleg til að skapa landinu sóknarfæri í uppbygginu fjölmiðlakerfa í Asíu og er góð þekking í margmiðlun, og uppsetningu netfjölmiðla, þar á meðal lykilatriða. Þá eru markaðsrannsóknir fyrir ástralskan fjölmiðlamarkað einnig þróðaðri en gengur og gerist víðast hvar í Asíu, ef frá eru talin Japan og Hong Kong, m.a. þegar kemur að rannsóknum á neyslumynstri og viðhorfum til fjölmiðla eftir efnahag, menntun, þjóðfélagsstétt o.fl. líkar rannsóknir eru afar mikilvægar í Ástralíu, enda veltir auglýsingamarkaðurinn þar árlega rúmum 400 milljörðum króna. Þar af er velta auglýsinga á netinu orðin rúmir 10 milljarðar.
Á Ríkisútvarpið að fara út í verslunarekstur að hætti ABC?
Á Íslandi hefur fimmtánda grein gildandi útvarpslaga, frá 1985, sem varðar markmið og tilgang Ríkisútvarpsins, hliðstæðu í stefnu-mörkun ABC samstæðunnar. Þannig er báðum ríkifjölmiðlunum ætlað að veita fjölbreytta, vandaða og menningarlega dagskrá afþreyingar-, frétta- og fræðsluefnis. Þrátt fyrir ýmsa samhljóma er margt ólíkt í rekstri áströlsku og íslensku ríkisfjölmiðlanna. Í fyrsta lagi markaðssetur ABC efni sitt með rúmlega 40 sérverslunum vítt og breitt um Ástralíu, og yfirleitt í áberandi húsnæði, þar sem nálgast má tónlist, kvikmyndir, sjónvarpsþætti o.fl. sem ABC hefur framleitt. líkan verslunarrekstur mætti íslenski ríkifjölmiðillinn gjarnan taka sér til fyrirmyndar með því að bjóða efni til kaups úr gagnagrunni, ólíkt ABC sem selur aðeins valið efni, byggðum á sjónvarps- og útvarpsupptökum í gegnum tíðina. Hægur vandi ætti að vera að skapa rekstrargrundvöll fyrir slíkri verslun, staðsetta á góðum stað, þar sem fólk gæti gengið inn og keypt efni framleitt af Ríkisútvarpinu og Ríkissjónvarpinu síðustu áratugi. lík verslun myndi gagnast mörgum, einkum fræðimönnum og námsfólki, og auka áhuga ungs fólks á íslenskri sögu og menningu. Þannig er ekki erfitt að ímynda sér þvílík örvun það væri skólafólki að geta keypt ljóðaupplestra, útvarpsþætti og viðtöl við þjóðfræga Íslendinga í gegnum tíðina. yndi ekki Kjarval lifna við ef hægt væri að horfa á allt efni um málarann á DVD diski heima í stofu, og jafnvel skoða yfirlitssýningu á verkum hans í fartölvunni? Kostnaðinum við að koma upp slíkum grunni mætti halda niðri með sjálfboðavinnu áhugafólks og háskólamanna, sem myndu glaðir taka endurgjaldslaust þátt í að skapa slíkan menningarauka.
Höfundur er nemi í fjölmiðlafræðum og sagnfræði við University of Queensland, Ástralíu.
